Ιστορικός - Συγγραφέας

Ἕνας καλὸς ἄνθρωπος (Στὸ Λαύριο τοῦ 1942)

Πηγή: 
Κόντρα

ΕΔΩ καΙ 21 χρόνια, ἐπὶ τρεῖς καὶ πλέον μῆνες τὸ χρόνο, διαμένω στὸ κάποτε ἐργατικὸ καὶ σήμερα ἐξωτικὸ, ὅπως τὸ ὀνομάζω ἀστειευτικὰ, Λαύριο. Γιὰ τὸ κάποτε, στὴν ἀρχαιότητα καὶ στὰ νεώτερα χρόνια, «Ρούρ τῆς Ἑλλάδος», εἶχα διαβάσει πολλὰ καὶ εἶχα ἐπίσης γράψει πολλά. Ὅμως στὰ χρόνια τῆς ἐκεῖ παραμονῆς μου ἄκουσα ἕνα πλῆθος ἱστοριῶν γιὰ τὸν παλαιότερο καιρὸ. Μία ποὺ μὲ ἔχει συγκλονίσει, σχετίζεται μὲ τὴν πιὸ τραγικὴ στιγμὴ τῆς γερμανοϊταλικῆς Κατοχῆς. Τὸ Λαύριο ἔχει ἐλάχιστη ἀγροτικὴ ἐνδοχώρα. Ἦταν μιὰ πόλη βιομηχανική. Τὸ χειμώνα τοῦ 1941-1942 ὅλα σχεδὸν τὰ ἐργοστάσια ἔκλεισαν. Ἡ πόλη, ἀποκλεισμένη ἀπὸ στεριὰ καὶ θάλασσα, βρέθηκε σὲ κατάσταση φρικτῆς δυστυχίας. Ὑπολογίζεται ὅτι 800 ἄνθρωποι πέθαναν ἀπὸ τὴν πεῖνα. Ἀπὸ τὸ γενικώτερο θανατικὸ τὴν ἔσωσε –προσκαίρως ἔστω– ἕνας ἄνθρωπος ποὺ ἦλθε στὴν πόλη σὰν... ἐχθρὸς! Τὴν ἱστορία αὐτοῦ τοῦ «ἐχθροῦ» θὰ σᾶς διηγηθῶ, ὅπως τὴν ἄκουσα ἀπὸ παλαιὸ Λαυριώτη! Ἴσως ὑπάρχουν λάθη καὶ παραλείψεις. Ὅσοι γνωρίζουν καλύτερα ἤ περισσότερα, ἄς καταθέσουν τὴ μαρτυρία τους.

Ὁ «ἐχθρός» λεγόταν Λέιμαν (ἀγνοῶ τὸ μικρό ὄνομα). Ἦταν ταγματάρχης τῆς Βέρμαχτ, ἀλλὰ αὐστριακὸς στὴν καταγωγή. Εἶχε, γιὰ καλή τύχη τοῦ Λαυρίου, διοριστεῖ φρούραρχος ἐκεῖ. Βλέποντας τὴν πεῖνα ποὺ θέριζε τὸν πληθυσμὸ, ἰδίως τὰ μικρὰ παιδιὰ, ἔκανε ἕνα ἐνέργημα τολμηρὸ: Κάλεσε δύο ἰδιοκτῆτες καϊκιῶν, τὸν Ὄθωνα Κριτὴ καὶ τοὺς ἀδελφούς Πέτρο καί Μίμη Βρονταμίτη, καὶ τοὺς εἶπε: «Ἐγὼ σᾶς δίνω τὴν ἄδεια νὰ ἀποπλεύσετε. Πηγαίνετε, ὅπου νομίζετε, γιὰ νὰ βρεῖτε κυρίως λάδι, νὰ φέρετε ἐδῶ γιὰ νὰ σώσετε τὰ παιδιὰ. Ὅμως, ὅταν ἀνοιχτῆτε στὴ θάλασσα, ἡ εὐθύνη εἶναι δική σας. Μπορεῖ νὰ σᾶς βυθίσει γερμανικὸ ἤ ἀγγλικὸ σκάφος». Οἱ Ἄγγλοι εἶχαν κάνει ἀποκλεισμό στὰ ἑλληνικὰ λιμάνια. Οἱ δύο θαλασσομάχοι ἔφθασαν στὴν Κρήτη, γέμισαν μὲ ὅ,τι ἀντάλλαγμα διέθεταν τὰ σκάφη τους μὲ λάδι καὶ γύρισαν σῶοι στὸ Λαύριο. Ὁ  Λέιμαν ἐπέβλεψε γιὰ τὴ διανομή του. Συμβούλευσε μάλισα τοὺς κατοίκους νὰ δίνουν δύο κουταλιὲς λάδι στὰ παιδιὰ. Ἔτσι κόπασε τὸ θανατικὸ. Ἀργότερα, ὅταν ἄρχισαν κάποια ἐργοστάσια νὰ λειτουργοῦν καὶ νὰ παράγουν πυρομαχικὰ, μιὰ ὁμάδα σαμποτὲρ ἀποφάσισε νὰ ἀνατινάξει τὸ τραῖνο ποὺ τὰ μετἐφερε στὴν Ἀθήνα. Τὸ σαμποτάζ θὰ γινόταν στὴ θέση Τούρκου Ἐλιὲς ἤ Κοκκοφοίνικες ἤ στὴ θέση Ἅη Γιάννη ποὺ ἦταν σταθμὸς ὑδροδοτήσεως. Τὸ σαμποτάζ ἀπέτυχε ἀλλὰ ἡ Γκεστάπο θέλησε νὰ προβεῖ σὲ συλλήψεις στὸ Λαύριο. Καὶ τότε ὁ Λέιμαν ὄρθωσε τὸ ἀνάστημά του: «Θά κάνω χρήση ὅπλων, ἐὰν τολμήσετε νὰ πατήσετε στὸ Λαύριο». Καὶ δὲν πάτησαν. Ἀλλὰ κάρφωσαν τὸν Αὐστριακό ταγματάρχη στὰ ἀνώτερα κλιμάκια καὶ αὐτὰ φρόντισαν νὰ τὸν ἐξαποστείλουν στὸ Ἀνατολικὸ Μέτωπο, ὅπου ἄφησε τὴ στερνή πνοή του.

Ἀπ’ ὅτι μοῦ ἔχουν πεῖ, ὁ Λέιμαν ἔμενε στὴ βίλλα Λέγγερη, ποὺ ἀργότερα ἔγινε γνωστὴ ὡς «Βίλλα Ὀργίων» ὑψηλότατων προσώπων. Μετὰ τὸν πόλεμο, ἐπισκέφθηκε, ὅπως μοῦ ἔχουν πεῖ, τὸ Λαύριο ὁ γυιὸς τοῦ Λέιμαν, στὸν ὁποῖο, ἐπιφυλάχτηκε ἐξαιρετικὴ ὑποδοχὴ στὸ Δημαρχεῖο, τὸ ὁποῖο, κατὰ τὰ χρόνια τῆς Κατοχῆς, ἦταν γερμανικό φρουραρχεῖο. Μετὰ τὴ φυγὴ τοῦ Λέιμαν, ἡ Γκεστάπο ἁλώνιζε στὸ Λαύριο. Κάποτε κάλεσε τοὺς ἄρρενες κατοίκους νὰ συγκεντρωθοῦν ἐκεῖ μπροστὰ καὶ σχηματίστηκε μιὰ τεράστια οὐρὰ. Οἱ Γερμανοὶ μάζευαν ὁμήρους, γιὰ νὰ τοὺς ἔχουν ὑπὸ ἐκτέλεση, ὅταν σημειωνόταν κάποια ἀντιστασιακὴ ἐνέργεια. Μεταξύ τῶν ὁμήρων ἦταν καὶ ἕνας ἱερέας, ὁ παπὰ-Μανώλης, ποὺ εἶχε φήμη φιλοκομμουνιστῆ. Ἐπειδὴ πιθανῶς εἶχε ταχθεῖ παλαιότερα στὸ πλευρὸ τῶν ἐργατῶν. Καὶ τότε παρενέβη δυναμικὰ ὁ καθολικὸς ἱερὲας (τὸ Λαύριο ἔχει καθολικὴ ἐκκλησία ἀλλ’ ἐλάχιστους πλέον καθολικοὺς), ὁ Δόν Κάρλο, ποὺ ἀπαίτησε καὶ πέτυχε τὴν ἀπελευθέρωση τοῦ ὀρθόδοξου συναδέλφου του. Ἡ περίπτωση τοῦ Λέιμαν καὶ τοῦ Δόν Κάρλο δείχνει ὅτι καὶ μέσα στὴν πολεμικὴ φρίκη δὲν χάνεται ἡ ἀνθρωπιὰ. Δὲν ξέρω ἄν αὐτὰ ποὺ ἔγραψα εἶναι σωστὰ. Τώρα στὸ Λαύριο παρατηρεῖται ἕνας πνευματικὸς πυρετὸς. Οἱ νεώτεροι ἄς τὰ ἐρευνήσουν. Κέρδος εἶναι ἡ προαγωγὴ τῆς ἀνθρωπιᾶς.