Ιστορικός - Συγγραφέας

Κάτω από ποιες προϋποθέσεις η δημοκρατία αναδείχνεται στο ιδεωδέστερο πολίτευμα

Πηγή: 
Μαθήματα Εκθέσεων

«Κρατίστην εναι δημοκρατίαν εν ᾗ πάντες  ὡς τύραννον  φοβοῦνται  τόν νόμον»

(ΒΙΑΣ)

 

«Πόλις  ριστα πράττει,  ὅπου τοῖς πονηροῖς οὐκ ἔξεστιν ἄρχειν»

(ΠΙΤΤΑΚΟΣ)

 

Η δημοκρατία, έλεγε κάποτε ο Τσώρτσιλ, είναι το χειρότερο πολίτευμα, αν εξαιρεθούν όλα τ' άλλα. Τούτο σημαίνει ότι η δημοκρατία, ακόμη και στη χειρότερη μορφή της, είναι προτιμότερη από την καλύτερη μορφή ενός άλλου πολιτεύματος.

Αυτό όμως δεν πρέπει να μας καθησυχάζει, γιατί την ποιότητα ενός πολιτεύματος δεν προσδιορίζει το τυπικό όνομά του. Υπήρξαν δημοκρατίες, που εξαχρείωσαν τους λαούς, και αποδείχτηκαν ανάξιες του τίτλου τους. Η ονομαστική αξία ενός πολιτεύματος είναι ό,τι και η ονομαστική αξία του χαρτονομίσματος. Αξία, όπως είναι γνωστό, έχει ο χρυσός, που είναι το αντίκρυσμα. Και στην προκειμένη περίπτωση χρυσός είναι η ουσία και όχι το τυπικό όνομα της δημοκρατίας. Αν αρκεστούμε μόνο στους τύπους και δεν ενδιαφερθούμε να δώσουμε στη δημοκρατία ένα περιεχόμενο ουσίας, τότε δημιουργούμε ένα νόθο καθεστώς που μοιάζει με δημοκρατία, αλλά στην πραγματικότητα μπορεί να είναι οχλοκρατία ή συγκαλυμμένη μορφή αυταρχίας.

Η βασικότερη προϋπόθεση, για να λειτουργήσει σωστά μια δημοκρα­τία, είναι να συμμετέχουν όλα τα μέλη της υπεύθυνα στα κοινά. Αλλά για να γίνει αυτό δεν αρκεί οι πολίτες να έχουν δικαίωμα συμμετοχής, πρέπει να έχουν και τη δυνατότητα. Η δυνατότητα είναι κάτι που καθορίζεται από τη μόρφωση των πολιτών. Δημοκρατία σε τελευταία ανάλυση σημαίνει γνώση. Γνώση των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων μας. Όσο πιο μορ­φωμένη είναι μια κοινωνία, τόσο πιο αληθινή είναι η δημοκρατία της. Απαίδευτοι λαοί δεν απόκτησαν, κι αν απόκτησαν, δεν διατήρησαν για πολύ τη δημοκρατία τους. Αν το πολίτευμα αυτό στην αρχαιότητα ευδο­κίμησε μόνο στην Αθήνα, το γεγονός οφείλεται στο ότι οι Αθηναίοι είχαν μέση μόρφωση ανώτερη από κάθε λαό της εποχής τους.

Μια άλλη βασική προϋπόθεση είναι ο στόχος που πρέπει να υπηρετεί η δημοκρατία. Και αυτός είναι η δημιουργία κράτους δικαίου. Το κράτος του δικαίου όμως εξαρτάται από την υγιή πολιτική. Κατά τον Αριστοτέλη, πολιτική είναι «ἡ κυριωτάτη τῶν ἐπιστημῶν τά καλά καί τά δίκαια σκο­πουμένη». Συνεπώς, για να μην ξεπέσει σ' επίπεδο ανηθικότητας η πολι­τική, πράγμα που θα οδηγήσει σε φαυλότητα και τη δημοκρατία, πρέπει οι νόμοι της πολιτείας να μην παρέχουν τη δυνατότητα στους κακούς να άρχουν[1], σύμφωνα με το θαυμάσιο λόγο του Πιττακού του Μυτιληναίου. Αυτό όμως δεν αρκεί. Πρέπει η πολιτεία, περιορίζοντας τα πλαίσια δρά­σης των κακών, να ευρύνει τα πλαίσια δράσης των αγαθών. Αλλ' αυτό δεν εξαρτάται τόσο από τους νόμους όσο από την ηθική ποιότητα των πολιτών. «ρίστη πολιτεία ἐστί, ὅπου οἱ πολιτευόμενοι τόν ψόγον μλλον ἤ τόν νόμον δεδοίκασι», έλεγε ο Κλεόβουλος.

Επομένως δημοκρατία δεν είναι ένας απλός τύπος, στερημένος από περιεχόμενο ουσίας. Είναι αγώνισμα, στο οποίο πρέπει να συμμετέχουν όλοι με πλήρη γνώση των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων και, κατά κύριο λόγο, με καθαρή συνείδηση και με ξεκάθαρες προθέσεις. Αλλιώς παρα­μονεύει ο κίνδυνος να ξεπέσει σε πολιτική αγυρτεία και να ταυτιστεί με μια φτηνή δημοκοπία, που σαγηνεύει αλλά διαφθείρει το πλήθος, αλλοτριώνει τον πολιτικό του δυναμισμό και το κάνει άθυρμα των πολιτικά ισχυρών, πράγμα που οδηγεί στην απονεύρωση του νόμου, στην εξάρθρωση της κρατικής μηχανής και στην έξωση της πολιτικής ηθικής. Όταν το