Ιστορικός - Συγγραφέας

Ανοχή ή συνενοχή;

Πηγή: 
Μαθήματα Εκθέσεων

Η ιστορία του ανθρώπου δεν είναι τίποτε άλλο παρά εξιστόρηση παθών και παθημάτων. Πάθη, όπως ο θρησκευτικός ή πολιτικός φανατισμός, η κοινωνική και ταξική προκατάληψη, η αδιαλλαξία και η μισαλλοδοξία υπήρξαν κύριες γενεσιουργικές αιτίες για την πρόκληση ανυπολόγιστων ζημιών και για την μη επούλωση ανοιχτών ακόμα πληγών. Και πάρα πέρα: η αδυναμία ανάπτυξης διαλόγου στάθηκε μια ακόμη αιτία για τη δημιουρ­γία μίσους, αντιδικιών, χάσματος τελικά ανάμεσα σε κοινωνικές ή εθνικές ομάδες. Όταν δε μαθαίνουμε να συζητούμε, μοιραία μαθαίνουμε να μι­σούμε.

Ποιο όμως θα ήταν το μέσο εκείνο, που θα συγκρατούσε και θα περι­όριζε τελικά τη διάσταση των απόψεων, το μέσο που θα απότρεπε την όξυνση και κάθε λογής ολέθρια συνέπειά της; Κατά το Βολταίρο, το βάλ­σαμο με τη θαυματουργή ικανότητα επούλωσης των κοινωνικών πληγών είναι η αμοιβαία ανοχή. Ανοχή, με την άρτια έννοια του όρου, σημαίνει αναγνώριση του δικαιώματος του άλλου να σκέφτεται με βάση μια προσω­πική λογική αναγκαιότητα, να εκφράζεται σε όποιο ύψος και απόχρωση θέλει και να δρα ακολουθώντας μια τακτική που είναι της απόλυτης επι­λογής του. Να θρησκεύεται, τέλος, και να πολιτεύεται μ' όποιον τρόπο επιθυμεί, χωρίς ν' ασκείται βία οιασδήποτε μορφής πάνω στη θρησκευ­τική και πολιτική του συνείδηση.

Ο Βολταίρος θεωρεί μια τέτοια ανοχή ως το καλύτερο καταπραϋντικό και θεραπευτικό μέσο για κάθε κοινωνική πληγή, που προκύπτει από το φανατισμό, την αδιαλλαξία, την προκατάληψη και τη μισαλλοδοξία. Η τέτοια ανοχή είναι μια λειτουργία που εκφράζεται σαν εσωτερική δημο­κρατία. Είναι, θα λέγαμε, η ηθική της δημοκρατίας, το στοιχείο δηλαδή που προάγει την κατανόηση και τον αλληλοσεβασμό. Που προωθεί τις έννοιες ελευθερία και δημοκρατία ως τον υπέρτατο βαθμό. Γιατί δημοκρα­τία δεν είναι να έχω μόνο εγώ δικαιώματα, αλλά τα ίδια δικαιώματα να έχει και ο συνάνθρωπός μου. Κι ακόμη ελευθερία σε τελευταία ανάλυση είναι η ελευθερία του άλλου να σκέφτεται διαφορετικά από εμένα.

Πραγματικά, η αναγνώριση αυτού του δικαιώματος σε κάθε άτομο και σε κάθε κοινωνική ομάδα, προνομιούχα ή περιθωριακή, εξέχουσα ή αφανή, δίνει διέξοδο στον καθένα να προωθήσει τα αιτήματά του, να υπερ­ασπιστεί τα δικαιώματά του, να προβάλει τις θέσεις του, να εξαπλώσει τη δημιουργικότητα και να δηλώσει ενεργητικά την παρουσία του στις κοι­νωνικές και πολιτικές εξελίξεις. Του δίνει την ευχέρεια να βγει από την αφάνεια, να εκδηλώσει δυναμικά την αντίθεση ή τη συμπαράστασή του σε κάθε μορφής κίνηση ή μέτρο, να παλέψει για λογαριασμό του αλλά χωρίς να παραβλέψει και το δίκιο των άλλων. Και μόνο τότε μπορεί να πετύχει τον αντικειμενικό του σκοπό. Γιατί η αμοιβαία και πραγματική ανοχή συνεπάγεται το σεβασμό της προσωπικότητας του άλλου και κατ' επέ­κταση το ενδιαφέρον για τα προβλήματά του και για την επίλυσή τους.

Είναι αλήθεια, λοιπόν, ότι η ανοχή δεν είναι μια παθητική αλλά δυ­ναμική έννοια. Είναι άρρηκτα δεμένη με τη δράση, την ενεργητική υπερ­άσπιση των δικαιωμάτων του άλλου και τη δυναμική υποστήριξη, κατά κύριο λόγο, του δικαιώματός του στη διαφωνία. Και πέρα από αυτό: Ανέ­χομαι σημαίνει υπερασπίζομαι. Δεν αναγνωρίζω στο συνάνθρωπό μου απλώς το δικαίωμα της διαφωνίας αλλά μάχομαι για να έχει τη δυνατότητα να διαφωνεί μαζί μου, να εκφέρει μια αντίθετη γνώμη από τη δική μου. Χαραχτηριστική για την περίπτωση που