Ιστορικός - Συγγραφέας

«Ἐπαινῶ γλῶτταν εὔφημον φέρειν, σιγᾶν ὅπου δεῖ καί λέγειν τά καίρια»[1] (Αισχύλος)

Πηγή: 
Μαθήματα Εκθέσεων

«Ἤ λέγε τι σιγῆς κρεῖτον ἤ σιγήν ἔχε»

Πρόλογος: Με την αποφθεγματική αυτή ρήση ο αρχαίος τραγικός επαινεί αυτούς που λένε εύφημους λόγους, σιωπούν όταν πρέπει και μιλάνε όταν πρέπει και όπως πρέπει. Είναι απαραίτητο όμως, για την παραπέρα ανάπτυξη του θέματος, να διευκρινίσουμε τη σημασία του όρου «εύφημος». Με τη λέξη αυτή υπονοείται ο εκφραζόμενος μ' εύσημες κι ευοίωνες λέξεις λόγος, αυτός που ο λαός μας τον αποκαλεί χαραχτηριστικά καλό λόγο.

1. Ο εύφημος λόγος: Σε ποιες περιπτώσεις όμως ο λόγος είναι καλός; Η γλώσσα, κατά τον Δημόκριτο, είναι «ψυχήςάγγελος». Οέναρθροςλό­γοςείναιοκαθρέφτηςτηςψυχήςκαιτου πνεύματος, γιατί μ' αυτόν ο άνθρωπος εξωτερικεύει και τον εσωτερικό του κόσμο. Ο λόγος αυτός όταν χρησιμοποιείται για καλό, κατευθυνόμενος, από τη λογική, εύλογα μπορεί να θεωρηθεί «εύφημος». Παρακάτω επισημαίνουμε τις κυριότερες περι­πτώσεις καλού λόγου.

α) Ο επαινετικός: Με το λόγο αυτό απονέμεται ηθική βράβευση σ' αυτόν που εκτελεί μ' ευσυνειδησία το έργο του ή σ' αυτόν που πραγματο­ποίησε κάτι αξιόλογο στη ζωή του. Ο επαινούμενος συναισθάνεται μια βαθύτατη ψυχική ικανοποίηση και γεννιέται μέσα στην ψυχή του ο ζήλος να εντείνει και τις σωματικές και τις πνευματικές του δυνάμεις, για να επι­τελέσει αξιολογότερα έργα ώστε ν' ανταποκριθεί στις προσδοκίες των συν­ανθρώπων του. Ιδιαίτερα επιβάλλεται ν' απονέμεται έπαινος στους αθλητές της αρετής, γιατί, όπως είπε αρχαίος σοφός, «μισθός γαρ αρετής έπαινος».

β) Ο παραινετικός: Μ' αυτόν προσπαθούμε να συμβουλεύσουμε τους νέους κι απειρότερους για τα όσα πρέπει να κάνουν ή ν' αποφύγουν στη ζωή, να κατευθύνουμε το βήμα τους σε στόχους επιτυχίας ή να νουθετή­σουμε και να ξαναφέρουμε στο σωστό δρόμο συνάνθρωπο μας, που ξέφυγε από την ευθεία. Ο παραινετικός λόγος δικαιώνει απόλυτα τη ρήση των προγόνων μας: «Ὁμιλία πάντων βροτοῖσι γίγνεται διδάσκαλος».

γ) Ο παρηγορητικός: Επειδή η ζωή είναι μια πολεμική επιχείρηση, είναι φυσικό ο άνθρωπος να δοκιμάσει συχνά την πίκρα της ήττας, της απο­τυχίας, της συμφοράς. Στις δύσκολες αυτές στιγμές ο παρηγορητικός λό­γος είναι αυτός που θα σταλάξει βάλσαμο στην ψυχή, θ' αναζωπυρώσει το ηθικό, θα φτερώσει ελπίδες και θ' αναγεννήσει σωματικά και ψυχικά τον άνθρωπο.

Οι αρχαίοι τόσο μεγάλη σημασία έδιναν στον καλό λόγο, ώστε έθε­σαν σαν κανόνα ζωής το «ἐν παντί τόπῳ καί χρόνῳ εὐφημεῖν». Σαν υπό­δειγμα μάλιστα έφερναν το βασιλιά της Πύλου, τον Νέστορα, από τη γλώσ­σα του οποίου έρεε λόγος γλυκύτερος από μέλι, όπως λέει ο Όμηρος[2].

2. Ο κακός λόγος: Ο άνθρωπος όμως, όπως συχνά δεν κάνει το καλό, ούτε και το λέει. Στην περίπτωση αυτή μιλάμε όχι για εύφημο αλλά για κακό λόγο. Οι συνέπειες του είναι πολύ συχνά τόσο οδυνηρές, ώστε να δικαιώνεται απόλυτα ο αρχαίος λόγος : «Γλῶσσα μέν ἀνόστεος, ὀστέα δέ θραύει»[3]. Μπορούμε να επισημάνουμε πολλές περιπτώσεις κακού λόγου :

α) Συκοφαντία: Είναι η ειδεχθέστερη[4] μορφή κακού λόγου. Την κα­κοποιό δύναμή της υποδηλώνει το ακόλουθο περιστατικό: Κάποτε ρώ­τησαν τον Παυσανία, αν είναι κοφτερό το ξίφος του, κι αυτός αποκρίθηκε: «Ὀξύτερον διαβολῆς». Πράγματι οι πληγές της συκοφαντίας επουλώνονται δυσκολότερα από τις πληγές του ξίφους. Γιατί τα ψυχικά τραύματα δύσκολα ή καθόλου δεν εξαλείφονται. «Και αν θεραπεύσει το έλκος ο δεδηγμένος, ή ουλή μένει της διαβολής». Βέβαια σε πολλές περιπτώσεις