Ιστορικός - Συγγραφέας

ΣΚΕΨΕΙΣ ΠΑΝΩ ΣΤΗ ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ

Πηγή: 
Πάροδος

Ἔχει λεχθεῖ ὅτι ἕνα ἔθνος, ἕνας λαός δέν πλάθεται σύμφωνα μέ τίς καλύτερες ἰδέες πού ἔχει γιά τόν ἑαυτό του, πλάθεται ἀπό δυνλαμεις πού ἔχει καί τίς ὁποῖες συχνά ἀγνοεῖ. Καμμιά φορά, χωρίς νά τό ἐννοεῖ. Καί τὸ πλάσιμο αὐτό γίνεται ὅχι σύμφωνα μέ τήν καλύτερη ἰδέα πού εἶχε ὁ συγκεκριμένος αὐτός λαός για τόν ἑαυτό του ἀλλά «κατά τὸ γράμμα» ἄλλων δυνάμεων πού δρώντας κι αὐτές σέ μιά εὑρύτερη ἱστορική περιοχή, λειτουργοῦν σάν «χέρι τῆς μοίρας», χωρίς συχνά οἱ φορεῖς τῶν δυνάμεων αὐτῶν νά ἐννοοῦν, τί ἀκριβῶς δημιουργοῦν. Συγκεκριμενοποιῶ: ὁ ἑλληνικός κόσμος τῆς ἀρχαιότητας εἶχε συνείδηση ἔθνους ἀλλά δὲν ἀπέκτησε ποτέ συνείδηση ἐνιαίου ἔθνους ὑπό τή μορφή ἑθνοκράτους. Ἡ δημοκρατία, πού τόσο συνέβαλε στήν ἀνάδειξη τῆς πολιτικής ζωῆς, συνέβαλε ἀφάνταστα στήν προαγωγή τῆς πόλης ἀλλ᾽ ἐμπόδισε τή δημιουργία ἑνιαίου ἐθνικοῦ σχήματος, Οἱ Ἕλληνες ποτέ στήν ἀρχαιότητα δέν ἀπέκτησαν ἐθνική ἰδεολογία. Τό κήρυγμα τοῦ πανελληνισμοῦ ἔμεινε στή σκέψη κάποιων στοχαστῶν ἀλλά δέν πήρε ποτέ ἔμπρακτο χαρακτῆρα. Κι ὁσάκις εἴχαμε εὐρύτερες συσσωματώσεις (π.χ. Πελοποννησιακή συμμαχία, Ἀθηναϊκή συμμαχία, Θηβαϊκή ἡγεμονία), αὐτές λειτουργοῦσαν στό ὄνομα τῆς πόλης καί ὄχι στό ὄνομα τῆς Ἑλλάδος.

Ὅταν, τέλος, ἦλθε ὁ καιρός τῶν Μακεδόνων βασιλέων, πού ἔνωσαν ὑπό το σκῆπτρο τους τούς Ἕλληνες, οὔτε καί αὐτοί μπόρεσαν νά δώσουν ἕνα εὐρύτερο ἰδεολογικό σχῆμα στήν ἀρχή τους. Ἡ διάχυσή τους μάλιστα στὀν ἀπέραντο χῶρο τῆς ᾿Ανατολῆς καί τῆς Αἰγύπτου ἐμπόδισε τήν ἐντός τοῦ περιορισμένου ἑλληνικοῦ χώρου ἰσχυροποίησή τους. Ἔτσι ἐξάντλησαν καί οἱ Μακεδόνες τή δύναμή τους περισσότερο σέ πολέμους κατά τῶν ἄλλων Ἑλλήνων καί ὀλιγώτερο κατά τῶν μετέπειτα ἐλθόντων Ρωμαίων. Τό τοπικιστικό ἔνστικτο ὑπερίσχυσε τοῦ ἐθνικοῦ σέ ὅλη τή μακρά περίοδο τῆς ἀρχαιότητας. Λύση στό πολιτικό πρόβλημα, ἀφοῦ ἀπέτυχαν οἱ παλαιότερες ἀμφικτυονίες, θά μποροῦσαν νά δώσουν τά «Κοινά», οἱ λεγόμενες «Συμπολιτεῖες». Ἀλλά τόσο ἡ Ἀχαϊκή, ὅσο καί ἡ Αἰτωλική λειτούργησαν ὡς τοπικές ἑνώσεις καί ὄχι ὡς ἐθνικές. Καμμιά ἀρχαία ἑλληνική κοινωνία δέν ἀνέλαβε τήν εὐθύνη γιά τή δημιουργία Ἑλληνικῆς Συμπολιτείας. Ἔτσι καί τά «Κοινά» ἐξαντλήθηκαν στούς μεταξύ τους πολέμους, ἑνῶ στήν τελευταία φάση οἱ ἐσωτερικοί κοινωνικοί ἀγῶνες ὑπέσκαψαν παντελῶς τήν ἰσχύ τῶν ἑλληνικῶν πόλεων. Εἶναι ἐνδεικτικό ὅτι στήν τελευταία μάχη γιά τήν προάσπιση τῆς ἑλληνικὴς ἐλευθερίας, στή Λευκόπετρα τοῦ Ἰσθμοῦ, παρετάχθησαν μόνο 14.500 πεζοί καί 600 ἱππεῖς. Λέγεται μάλιστα ὅτι ἀπό τούς πεζούς, οἱ 12.000 ἦσαν δοῦλοι. Δηλαδή οἱ δοῦλοι τῶν Ἑλλήνων ἐκλήθησαν νά πολεμήσουν ὑπέρ τῆς ἐλευθερίας τῶν ᾿Ελλήνων!

Αὐτό ὅμως πού δέν ἔγινε στήν Ἑλλάδα διά τῶν Ἑλλήνων ἔγινε διά τῶν Ρωμαίων. Μέσα σέ συνθήκες ὑποταγῆς ὁ ἑλληνικός κόσμος ἔπαυσε πιά νά λειτουργεῖ κατά πόλεις, χωρίς αὐτό νά σημαίνει πώς ἔπαυσε ἡ ἐσωτερική πολιτική λειτουργία τῶν πόλεων ὑπό ρωμαϊκή ἐποπτεία, καί σιγά - σιγά ἄρχισε νά ὡριμάζει ἡ ἰδέα τοῦ Ἕλληνα πολύ περισσότερο ἀπ’ ὅ,τι στό παρελθόν. ᾿Ασφαλῶς ὑπῆρχαν πάντα οἱ ὅροι Σπαρτιάτης, Ἀθηναῖος, Θηβαῖος, ἀλλά μόνο πρός δήλωση καταγωγῆς κατά τή σημερινή ἔννοια. Οἱ λέξεις εἶχαν πιά ἀποφορτισθεῖ πολιτικά. Ἔτσι, ἀφοῦ ἔλειψε ὁ τοπικιστικός ἀνταγωνισμός, ἄρχισε νά σφυρηλατεῖται ἡ ἔννοια τοῦ Ἕλληνα ὡς μία εὐρύτερη ἐθνική καί πνευματική ἑνότητα πού ἁπλώθηκε τόσο πολύ, ὥστε ἀγκάλιασε τή μεγίστη ἔκταση τῆς ρωμαϊκῆς αὐτοκρατορίας, καί μάλιστα σέ τέτοιο βαθμό, ὥστε μετά